กระเบนแมนต้า (Manta Ray) คืออะไร? รู้จักแมนต้า Oceanic Manta และ Reef Manta พร้อมจุดดำน้ำทั่วโลก

กระเบนแมนต้า คืออะไร?

ถ้าพูดถึงสัตว์ทะเลที่นักดำน้ำอยากเจอสักครั้ง “แมนต้า” หรือ “กระเบนแมนต้า (Manta Ray)” เป็นหนึ่งในสัตว์ที่หลายคนตั้งใจออกเดินทางไปตามหา

ด้วยครีบอกขนาดใหญ่ที่กางออกเหมือนปีก ทำให้แมนต้าดูเหมือนกำลังบินอยู่ใต้น้ำ เมื่อมันค่อย ๆ ว่ายผ่านนักดำน้ำอย่างสง่างาม ภาพนั้นจึงเป็นหนึ่งในประสบการณ์ที่หลายคนจำได้ไปตลอด

แต่จริง ๆ แล้วคำว่า Manta Ray ไม่ได้มีเพียงชนิดเดียว

ปัจจุบันแมนต้าที่นักดำน้ำพบเป็นหลักมี 2 ชนิด คือ

• Oceanic Manta Ray — Mobula birostris
• Reef Manta Ray — Mobula alfredi

ทั้งสองชนิดมีรูปร่างคล้ายกันมาก แต่มีความแตกต่างทั้งในเรื่อง ขนาด ลักษณะลวดลาย พฤติกรรม และ habitat

เรามารู้จักกระเบนแมนต้ากัน

1. ชื่อเรียกทั่วไป

ชื่อเรียกทั่วไป: กระเบนแมนต้า, แมนต้าภาษาอังกฤษ: Manta Rayชื่อเดิมที่พบในงานวิชาการ: Manta birostris / Manta alfredi

ปัจจุบันแมนต้าถูกจัดอยู่ในสกุล Mobula

แมนต้าทั้งสองชนิดที่พบในปัจจุบัน ได้แก่

Oceanic Manta Ray

ชื่อวิทยาศาสตร์: Mobula birostrisชื่อไทย: กระเบนราหูมหาสมุทร / แมนต้าโอเชียนิก

เป็นแมนต้าขนาดใหญ่ที่มีพฤติกรรมเกี่ยวข้องกับทะเลเปิดมากกว่า และสามารถเดินทางเป็นระยะทางไกล

Reef Manta Ray

ชื่อวิทยาศาสตร์: Mobula alfrediชื่อไทย: กระเบนราหูแนวปะการัง / แมนต้ารีฟ

มักพบใกล้ชายฝั่ง เกาะ แนวปะการัง และแหล่งทำความสะอาด (cleaning stations) มากกว่า

2. ลักษณะหน้าตาของแมนต้า

แมนต้ามีลักษณะเด่นคือ ลำตัวแบนและมีครีบอกขนาดใหญ่มาก

เมื่อมองจากด้านบน ครีบอกทั้งสองข้างจะกางออกคล้ายปีก ทำให้เวลาว่ายน้ำดูเหมือนกำลังบิน

บริเวณด้านหน้าศีรษะมี cephalic fins หรือครีบหัว 2 ข้าง ซึ่งสามารถม้วนหรือกางออกได้

ปากของแมนต้าอยู่บริเวณด้านหน้า และเป็นสัตว์ที่กินอาหารด้วยการกรองจากน้ำ

สิ่งที่นักดำน้ำควรสังเกตเป็นพิเศษคือ ลวดลายบริเวณท้องลวดลายบริเวณท้องยังสามารถใช้ระบุตัวแมนต้าแต่ละตัวได้อีกด้วย คล้ายๆ ลายนิ้วมือของมนุษย์ที่แต่ละคนไม่เหมือนกัน

Oceanic Manta Ray vs Reef Manta Ray ต่างกันอย่างไร?

นี่เป็นหนึ่งในคำถามที่นักดำน้ำถามกันบ่อยที่สุด

แม้ทั้งสองชนิดจะมีรูปร่างคล้ายกัน แต่สามารถสังเกตความแตกต่างได้จากหลายจุด

ลักษณะ	Oceanic Manta	Reef Manta
ชื่อวิทยาศาสตร์	Mobula birostris	Mobula alfredi
ขนาด	ใหญ่มาก	เล็กกว่าโดยเฉลี่ย
ที่อยู่อาศัย	ทะเลเปิด	รอบเกาะและแนวปะการัง
พฤติกรรม	เดินทางไกล	มักใช้พื้นที่เดิมมากกว่า
ลวดลายท้อง	แตกต่างกันในแต่ละตัว	แตกต่างกันในแต่ละตัว
จุดสังเกต	ลายที่หลังเป็นรูปตัว T	ลายที่หลังเป็นรูปตัว Y

1. ขนาด

Oceanic Manta โดยทั่วไปมีขนาดใหญ่กว่า Reef Manta อย่างชัดเจน และสามารถมีความกว้างของลำตัว (disc width) ได้มากกว่า 6 เมตร

ส่วน Reef Manta มีขนาดเล็กกว่าโดยเฉลี่ย

แต่ ไม่ควรใช้ขนาดเพียงอย่างเดียวในการจำแนกชนิด

เพราะแมนต้าที่มีขนาดใกล้เคียงกันอาจทำให้เข้าใจผิดได้

2. รูปแบบสีบริเวณหลัง

Oceanic Manta มักมีสีหลังเข้ม และมีลวดลายสีขาวบริเวณไหล่ที่มีลักษณะเฉพาะ คล้ายรูปตัว T

Reef Manta ก็สามารถมีลวดลายบริเวณไหล่เช่นกัน คล้ายรูปตัว Y

สำหรับนักดำน้ำที่ไม่ได้เชี่ยวชาญเรื่อง identification การดู หลายลักษณะร่วมกัน จะมีความแม่นยำมากกว่าการดูเพียงจุดเดียว

3. ลวดลายบริเวณท้อง

วิธีที่นักดำน้ำและนักวิจัยใช้กันมากคือการดู ventral pattern หรือรูปแบบสีบริเวณท้อง

แมนต้าแต่ละตัวมีลวดลายที่แตกต่างกัน ทำให้นักวิจัยสามารถใช้ภาพถ่ายในการทำ photo identification

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมภาพถ่ายใต้น้ำของแมนต้าจึงไม่ได้มีคุณค่าแค่เรื่องความสวยงาม แต่ยังสามารถช่วยในการศึกษาประชากรแมนต้าได้ด้วย

4. Habitat

อีกหนึ่งวิธีแยกคือดูว่าแมนต้ากำลังอยู่ที่ไหน

Reef Manta มักเกี่ยวข้องกับแนวปะการัง เกาะ และ cleaning station

ในขณะที่ Oceanic Manta มีความเกี่ยวข้องกับทะเลเปิดและพื้นที่ offshore มากกว่า และมีการเคลื่อนที่ระยะไกล

อย่างไรก็ตาม habitat ไม่ใช่หลักฐานเดียวในการจำแนกชนิด เพราะพื้นที่ที่พบทั้งสองชนิดอาจมีการ overlap กันได้

3. แมนต้าอาศัยอยู่ที่ไหน?

แมนต้าพบได้ในทะเลเขตร้อนและกึ่งเขตร้อนหลายพื้นที่ทั่วโลก

แต่ลักษณะ habitat ของทั้งสองชนิดมีความแตกต่างกัน

Reef Manta

Reef Manta มักพบรอบ ๆ

• เกาะ
• แนวปะการัง
• cleaning station
• ช่องแคบ
• จุดที่มีกระแสน้ำพาอาหารเข้ามา

นักดำน้ำจึงสามารถพบ Reef Manta ว่ายวนอยู่บริเวณ reef หรือ cleaning station ได้

บางพื้นที่มีแมนต้าประจำที่ นักวิจัยสามารถติดตาม individual manta ตัวเดิมได้เป็นเวลาหลายปี

Oceanic Manta

Oceanic Manta มีความสัมพันธ์กับ ทะเลเปิดและพื้นที่ offshore มากกว่า

สามารถเดินทางเป็นระยะทางไกลเพื่อหาอาหาร และมักพบในบริเวณที่มี plankton abundance สูง

จุดดำน้ำประเภท pinnacle, seamount และ offshore cleaning station จึงเป็นพื้นที่ที่นักดำน้ำมีโอกาสพบ Oceanic Manta

4. แมนต้ากินอะไร?

ถึงแม้แมนต้าจะมีขนาดใหญ่มาก แต่ไม่ได้เป็นนักล่าขนาดใหญ่

แมนต้าเป็น filter feeder

อาหารหลักคือ

• แพลงก์ตอนสัตว์
• zooplankton
• ตัวอ่อนของสัตว์ทะเล
• สิ่งมีชีวิตขนาดเล็กในน้ำ

เวลาหากิน แมนต้าจะว่ายน้ำโดยเปิดปากและใช้ gill rakers ภายในเหงือกช่วยกรองอาหารออกจากน้ำ

บางครั้งเราอาจเห็นแมนต้าว่ายวนเป็นวง หรือว่ายเรียงกันหลายตัวบริเวณที่มี plankton หนาแน่น

สำหรับนักดำน้ำ ภาพแมนต้ากำลัง barrel roll หรือหมุนตัวเพื่อกิน plankton เป็นหนึ่งในพฤติกรรมที่น่าดูมาก

5. Fun Facts เกี่ยวกับแมนต้า

Black Manta คืออะไร?

ถ้าเคยเห็นภาพแมนต้าสีดำสนิท อาจสงสัยว่า

คำตอบคือ ไม่ใช่

Black Manta โดยทั่วไปหมายถึงแมนต้าที่มีลักษณะสีเข้มมาก หรือที่เรียกว่า melanistic manta

มันไม่ได้เป็น species ใหม่

แมนต้าที่มีสีดำสามารถพบได้ทั้งในกลุ่ม Oceanic Manta และ Reef Manta

ความแตกต่างคือบริเวณท้องของมันจะมีสีเข้มกว่าปกติมาก ทำให้เมื่อมองจากด้านล่างแทบจะเห็นเป็นสีดำทั้งตัว

ดังนั้นถ้าเจอ Black Manta ระหว่างดำน้ำ อย่าลืมดูว่าบริเวณท้องและลวดลายยังมีลักษณะอย่างไร เพราะสีดำเพียงอย่างเดียวไม่สามารถบอก species ได้

แล้ว Pink Manta คืออะไร?

นี่เป็นหนึ่งในเรื่องที่น่าสนใจที่สุดของโลกแมนต้า

มีแมนต้าตัวหนึ่งที่มีชื่อเสียงมากในมัลดีฟส์คือ “Pink Manta” หรือ “Pink Panther”

มันเป็น Reef Manta ที่มีสีชมพูเด่นบริเวณท้อง

สิ่งที่น่าสนใจคือ นักวิทยาศาสตร์เสนอว่าสีชมพูของมันน่าจะเกี่ยวข้องกับ erythrism ซึ่งเป็นภาวะความผิดปกติของเม็ดสี ทำให้เกิดสีแดงหรือชมพูมากกว่าปกติ

Pink Manta ไม่ใช่ species ใหม่ และไม่ได้หมายความว่าแมนต้าทั้งหมดสามารถเปลี่ยนเป็นสีชมพูได้

มันเป็น individual ที่มีสีเฉพาะตัว

นี่จึงเป็นอีกตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่า ลวดลายและสีของแมนต้าแต่ละตัวสามารถแตกต่างกันมาก

6. จุดที่พบแมนต้าในทริป Padum

สำหรับคนที่อยากออกไปตามหาแมนต้า Padum มีเส้นทางทั้งในประเทศไทยและต่างประเทศที่มีโอกาสพบแมนต้า

แต่ต้องเน้นว่า การพบแมนต้าไม่สามารถรับประกันได้ เพราะเป็นสัตว์ทะเลตามธรรมชาติและเคลื่อนที่ตามอาหาร กระแสน้ำ และสภาพแวดล้อม

Koh Bon — อันดามันเหนือ

Koh Bon เป็นหนึ่งในจุดที่มีชื่อเสียงเรื่องแมนต้าในทะเลอันดามัน

พื้นที่รอบเกาะมีทั้งแนวผนังและพื้นที่ที่มีกระแสน้ำ ซึ่งสามารถดึงดูดแพลงก์ตอนและสัตว์ทะเลขนาดเล็กเข้ามา

สำหรับนักดำน้ำที่เดินทางเส้นทาง อันดามันเหนือ Koh Bon จึงเป็นหนึ่งในจุดที่ควรจับตามองเมื่อมีการลุ้นหาแมนต้า

อันดามันใต้

เส้นทาง อันดามันใต้ ก็มีโอกาสพบกระเบนแมนต้า โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีอาหารและกระแสน้ำเหมาะสม

ลักษณะของการพบอาจแตกต่างกันไปในแต่ละ dive site และแต่ละฤดูกาล

บางครั้งแมนต้าอาจว่ายผ่านในระยะไกล ขณะที่บางครั้งอาจเข้ามาใกล้นักดำน้ำอย่างช้า ๆ

นี่เป็นเหตุผลที่การดำน้ำในธรรมชาติต้องอาศัยทั้ง จังหวะและโชค

Maldives

Maldives เป็นหนึ่งใน destination ที่มีชื่อเสียงระดับโลกสำหรับการดำน้ำกับกระเบนแมนต้า

โดยเฉพาะบริเวณที่มี cleaning station ซึ่ง Reef Manta เข้ามาให้ปลาขนาดเล็กช่วยกำจัดปรสิตและสิ่งสกปรกออกจากตัว

สำหรับนักดำน้ำ สิ่งที่น่าตื่นเต้นคือสามารถนั่งรออยู่บริเวณ dive site แล้วปล่อยให้แมนต้าเป็นฝ่ายว่ายเข้ามาเอง

นอกจากนี้มัลดีฟส์ยังมีชื่อเสียงจากการพบแมนต้าที่มีลักษณะเฉพาะ เช่น Pink Manta ที่เป็นที่รู้จักในวงการ manta identification

Komodo

Komodo National Park เป็นอีกหนึ่ง destination ที่นักดำน้ำสามารถลุ้นพบแมนต้า

บริเวณ Komodo มี กระแสน้ำค่อนข้างแรง และมีความอุดมสมบูรณ์ของสารอาหารในน้ำ

จุดดำน้ำอย่าง Manta Point มีชื่อเสียงเรื่องการพบ manta ray และเป็นหนึ่งในเหตุผลที่ทำให้นักดำน้ำเดินทางมายัง Komodo

อย่างไรก็ตาม สำหรับทริป Komodo ของ Padum ควรเน้นเรื่องประสบการณ์และระดับของนักดำน้ำด้วย เพราะเส้นทาง liveaboard ไปยังจุดดำน้ำที่ไกลและสวยมากของ Komodo และต้องมีประสบการณ์ดำน้ำตามเกณฑ์ของทริป

7. ข้อควรรู้สำหรับนักดำน้ำเมื่อเจอแมนต้า

การเจอแมนต้าใต้น้ำอาจทำให้ตื่นเต้นจนอยากว่ายเข้าไปใกล้ที่สุด แต่จริง ๆ แล้วสิ่งที่ดีที่สุดคือ อยู่นิ่ง ๆ และปล่อยให้แมนต้าเข้ามาหาเรา

ไม่ควรสัมผัสแมนต้า

ไม่ควรจับ ลูบ หรือพยายามสัมผัสตัวแมนต้า

นอกจากจะเป็นการรบกวนสัตว์แล้ว ยังสามารถทำลายชั้นเมือกบนผิวหนังของมันได้

อย่าว่ายไล่ตาม

แมนต้าสามารถว่ายน้ำได้เร็วกว่านักดำน้ำมาก

การพยายามไล่ตามจะทำให้สัตว์เครียดและเสียพลังงานโดยไม่จำเป็น

ถ้าแมนต้าว่ายออกไป ให้ปล่อยให้มันไป

อย่าขวางทางแมนต้า

หากแมนต้ากำลังว่ายเข้าหา อย่าพยายามว่ายสวนไปตัดหน้า

ให้ควบคุม buoyancy และอยู่ในตำแหน่งที่ไม่ขวางเส้นทางของมัน

บางครั้งการอยู่นิ่ง ๆ ทำให้แมนต้าว่ายผ่านใกล้กว่าการพยายามเข้าไปหาเสียอีก

ควบคุม Buoyancy ให้ดี

การดำน้ำกับสัตว์ทะเลขนาดใหญ่เป็นอีกเหตุผลหนึ่งที่ Buoyancy Control สำคัญมาก

นักดำน้ำที่ควบคุมตัวเองได้ดีจะสามารถอยู่ในตำแหน่งเดิมโดยไม่ต้องใช้มือจับ reef หรือเตะ fin มากเกินไป

และยังช่วยลดผลกระทบต่อแนวปะการังด้วย

สรุป: แมนต้าเป็นปลาที่สวยงามมากชนิดหนึ่ง

กระเบนแมนต้า หรือ Manta Ray เป็นหนึ่งในสัตว์ทะเลที่น่าทึ่งที่สุดสำหรับนักดำน้ำ

แมนต้าที่พบในปัจจุบันมี 2 species หลัก คือ Oceanic Manta Ray (Mobula birostris) และ Reef Manta Ray (Mobula alfredi) ซึ่งมีความแตกต่างกันทั้งเรื่องขนาด habitat และพฤติกรรม

นอกจากนี้เรายังสามารถพบแมนต้าที่มีสีพิเศษ เช่น Black Manta และ Pink Manta ซึ่งไม่ได้เป็น species ใหม่ แต่เป็นความแตกต่างของสีและลวดลายของแต่ละ individual

สำหรับนักดำน้ำที่อยากตามหาแมนต้า จุดหมายอย่าง Koh Bon, อันดามันเหนือ, อันดามันใต้, Maldives และ Komodo ล้วนเป็นพื้นที่ที่มีโอกาสพบแมนต้า

แต่สิ่งสำคัญที่สุดคือ เราไม่ได้ไป “ดู” แมนต้า แต่เราไปอยู่ในโลกของมัน

และเมื่อมีแมนต้าตัวหนึ่งกางครีบแล้วค่อย ๆ บินผ่านหน้าเรา สิ่งที่ควรทำที่สุดอาจเป็นเพียงการหยุดนิ่ง หายใจช้า ๆ และมองมันให้เต็มตา

เขียนโดยทีมงาน PADUM DIVING