ฉลามวาฬ คืออะไร? รู้จักปลาที่ใหญ่ที่สุดในโลก พร้อมจุดดำน้ำที่มีโอกาสพบ

ฉลามวาฬ คืออะไร? รู้จักปลาที่ใหญ่ที่สุดในโลก และจุดดำน้ำที่มีโอกาสพบ

ถ้าพูดถึงสัตว์ทะเลที่นักดำน้ำทั่วโลกใฝ่ฝันอยากพบสักครั้ง “ฉลามวาฬ” (Whale Shark) คงเป็นหนึ่งในชื่อแรก ๆ ที่หลายคนนึกถึง

ด้วยขนาดตัวที่ใหญ่โต ลวดลายจุดสีขาวที่เป็นเอกลักษณ์ และพฤติกรรมการว่ายน้ำที่ดูสงบนิ่ง ทำให้การได้เจอฉลามวาฬใต้น้ำเป็นหนึ่งในประสบการณ์ที่น่าจดจำสำหรับนักดำน้ำ

แต่ถึงจะมีคำว่า “วาฬ” อยู่ในชื่อ ฉลามวาฬไม่ได้เป็นวาฬแต่อย่างใด แต่เป็น ปลากระดูกอ่อนและเป็นฉลาม โดยมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Rhincodon typus และเป็นปลาที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในโลก (IUCN Red List)

ฉลามวาฬ ชื่อวิทยาศาสตร์ว่าอะไร?

ชื่อเรียกทั่วไป: ฉลามวาฬชื่อภาษาอังกฤษ: Whale Sharkชื่อวิทยาศาสตร์: Rhincodon typusวงศ์: Rhincodontidae

ฉลามวาฬเป็นปลากระดูกอ่อนเช่นเดียวกับฉลามและกระเบน แตกต่างจากปลากระดูกแข็งทั่วไปตรงที่โครงสร้างภายในของมันประกอบด้วยกระดูกอ่อนเป็นหลัก

แม้จะมีรูปร่างและขนาดที่อาจทำให้นักดำน้ำรู้สึกเกรงขาม แต่ฉลามวาฬเป็นสัตว์ที่กินอาหารด้วยการกรองน้ำ และไม่ได้เป็นนักล่าที่ไล่ล่าสัตว์ขนาดใหญ่เหมือนฉลามบางชนิด

ปัจจุบัน IUCN จัดฉลามวาฬอยู่ในสถานะ Endangered (EN) หรือใกล้สูญพันธุ์ โดยภัยคุกคามสำคัญ ได้แก่ การติดเครื่องมือประมงโดยไม่ได้ตั้งใจและการบาดเจ็บหรือเสียชีวิตจากการชนกับเรือ (IUCN Red List)

ลักษณะหน้าตาของฉลามวาฬ

สิ่งแรกที่ทำให้ฉลามวาฬโดดเด่นคือ ขนาดตัว

ฉลามวาฬสามารถมีความยาวได้มากถึงประมาณ 18–20 เมตร ตามข้อมูลการประเมินล่าสุดของ IUCN และมีรายงานตัวที่มีน้ำหนักหลายสิบตัน (IUCN Red List)

ลำตัวมีลักษณะใหญ่และยาว หัวกว้างและค่อนข้างแบน ปากอยู่บริเวณด้านหน้าของศีรษะ ซึ่งแตกต่างจากฉลามหลายชนิดที่ปากอยู่ด้านล่าง

แต่สำหรับนักดำน้ำ สิ่งที่จำง่ายที่สุดคือ ลวดลายบนตัว

บริเวณหลังของฉลามวาฬมีพื้นสีเทาหรือเทาอมฟ้า และมีจุดสีขาวหรือเหลืองเรียงตัวเป็นลวดลายเฉพาะตัว

ลวดลายเหล่านี้ไม่ได้เหมือนกันทุกตัว และนักวิจัยสามารถใช้รูปแบบของจุดในการระบุฉลามวาฬแต่ละตัวได้ คล้ายกับการใช้ลายนิ้วมือในการระบุตัวบุคคล

ดังนั้น หากใครถ่ายภาพฉลามวาฬได้จากการดำน้ำ ภาพบริเวณด้านข้างและด้านหลังของตัวฉลามจึงมีประโยชน์มากสำหรับการทำ photo identification

ฉลามวาฬอาศัยอยู่ที่ไหน?

ฉลามวาฬพบได้ใน มหาสมุทรเขตร้อนและเขตอบอุ่นทั่วโลก ทั้งบริเวณชายฝั่งและทะเลเปิด

เป็นสัตว์ที่เดินทางได้ไกลมาก และสามารถพบได้ตั้งแต่บริเวณผิวน้ำไปจนถึงระดับความลึกอย่างน้อยประมาณ 1,928 เมตร (IUCN Red List)

อย่างไรก็ตาม สถานที่ที่นักดำน้ำมีโอกาสพบฉลามวาฬมักเป็นบริเวณที่มีอาหารจำนวนมาก

ฉลามวาฬมักเข้ามารวมตัวในบริเวณที่มี แพลงก์ตอนหรืออาหารในทะเลจำนวนมาก เช่น บริเวณที่เกิด plankton bloom หรือบริเวณที่มีปลาขนาดเล็กจำนวนมากในช่วงเวลาหนึ่ง

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมบาง dive site จึงมีชื่อเสียงเรื่องฉลามวาฬ แต่ไม่ได้หมายความว่าจะสามารถพบได้ทุกครั้งที่ลงดำน้ำ

ฉลามวาฬกินอะไร?

แม้จะมีขนาดใหญ่ที่สุดในบรรดาปลาทั้งหมด แต่ฉลามวาฬไม่ได้มีพฤติกรรมการล่าเหมือนฉลามนักล่าทั่วไป

มันเป็น filter feeder หรือสัตว์ที่กินอาหารด้วยการกรอง

ฉลามวาฬจะอ้าปากรับน้ำปริมาณมาก จากนั้นกรองสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กออกจากน้ำและกลืนอาหารเข้าไป

อาหารที่พบในอาหารของฉลามวาฬ ได้แก่

• แพลงก์ตอน
• สัตว์น้ำขนาดเล็ก
• ไข่ปลา
• ตัวอ่อนของสัตว์ทะเล
• ปลาและสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กที่รวมตัวกันเป็นฝูง

ดังนั้นบริเวณที่มีอาหารอุดมสมบูรณ์จึงสามารถดึงดูดฉลามวาฬเข้ามาได้

ฉลามวาฬอันตรายไหม?

หนึ่งในคำถามที่นักดำน้ำมือใหม่มักถามคือ

โดยทั่วไป ฉลามวาฬไม่ได้มีพฤติกรรมเป็นนักล่ามนุษย์ และอาหารหลักของมันเป็นสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กที่กรองจากน้ำ

แต่ไม่ได้หมายความว่านักดำน้ำควรเข้าไปสัมผัสหรือขวางทางมัน

เมื่อดำน้ำกับฉลามวาฬ สิ่งสำคัญคือการ รักษาระยะ ไม่สัมผัสตัวสัตว์ และไม่พยายามไล่ตาม

เพราะถึงแม้ฉลามวาฬจะดูสงบ แต่เป็นสัตว์ขนาดใหญ่มาก การรักษาระยะที่เหมาะสมจึงเป็นทั้งการปกป้องนักดำน้ำและลดการรบกวนสัตว์

Fun Facts: เรื่องน่าสนใจเกี่ยวกับฉลามวาฬ

1. ฉลามวาฬคือปลาที่ใหญ่ที่สุดในโลก

นี่คือ fact ที่น่าทึ่งที่สุดของฉลามวาฬ

มันไม่ใช่แค่ฉลามที่ใหญ่ที่สุด แต่เป็น ปลาที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในโลก โดยตัวที่ใหญ่ที่สุดที่มีการบันทึกอยู่ในระดับประมาณ 18–20 เมตร (IUCN Red List)

2. ตัวใหญ่แต่กินของเล็ก

ฉลามวาฬมีขนาดมหึมา แต่กลับกินอาหารขนาดเล็กเป็นหลัก

มันใช้วิธีกรองอาหารจากน้ำ จึงสามารถกินแพลงก์ตอนและสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กจำนวนมากได้

3. จุดบนตัวแต่ละตัวไม่เหมือนกัน

ลวดลายจุดบนตัวฉลามวาฬเป็นเอกลักษณ์ของแต่ละตัว

นักวิจัยจึงสามารถถ่ายภาพและใช้ลวดลายเหล่านี้ในการติดตามว่าฉลามวาฬตัวไหนกลับมายังพื้นที่เดิมอีกครั้ง

4. ฉลามวาฬเดินทางไกลมาก

ฉลามวาฬเป็นสัตว์ที่เคลื่อนที่ได้ไกลมาก โดย IUCN ระบุว่ามีการศึกษาพบอัตราการเคลื่อนที่เฉลี่ยต่อวันตั้งแต่ประมาณ 13.5 กิโลเมตร ไปจนถึงมากกว่า 40 กิโลเมตรต่อวันในบางพื้นที่ (IUCN Red List)

เพราะฉะนั้นฉลามวาฬที่เราเจอในวันนี้อาจไม่ได้อยู่บริเวณเดิมในวันถัดไป

5. ฉลามวาฬดำน้ำได้ลึกกว่าที่เราคิด

แม้ว่านักดำน้ำมักพบฉลามวาฬบริเวณใกล้ผิวน้ำหรือในระดับความลึกที่ดำน้ำกันได้ แต่มีการบันทึกว่าฉลามวาฬสามารถดำน้ำได้ลึกอย่างน้อยประมาณ 1,928 เมตร (IUCN Red List)

6. ฉลามวาฬในประเทศไทยไม่ได้พบเฉพาะฝั่งอันดามัน

ฉลามวาฬสามารถพบได้ทั้งฝั่งอันดามันและอ่าวไทย

ในอ่าวไทย บริเวณ ชุมพร เป็นหนึ่งในพื้นที่ที่มีชื่อเสียงเรื่องการพบฉลามวาฬ โดยการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยระบุถึงเกาะร้านเป็ด–เกาะร้านไก่ว่าเป็นพื้นที่ที่สามารถตามหาฉลามวาฬได้ (การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย)

จุดดำน้ำที่มีโอกาสพบฉลามวาฬในทริป Padum

สำหรับนักดำน้ำที่เดินทางกับ Padum การพบฉลามวาฬถือเป็นหนึ่งใน highlight ของการออกทริป แต่ต้องเข้าใจก่อนว่า ไม่มี dive site ไหนสามารถรับประกันการพบฉลามวาฬได้ 100%

เพราะฉลามวาฬเป็นสัตว์ป่าและเคลื่อนที่ไปตามอาหารและสภาพแวดล้อม

โลซิน

เกาะโลซิน เป็นจุดดำน้ำที่อยู่ไกลฝั่งมากที่สุดในประเทศไทย อยู่ระหว่างจุดตัดจังหวัดปัตตานีและนราธิวาส เป็นเกาะที่เล็กที่สุดในประเทศไทย เกาะโลซินอยู่ฝั่งอ่าวไทย มีชื่อเสียงเรื่องน้ำใสและเป็นจุดที่พบเจอฉลามวาฬมากที่สุดแห่งหนึ่งในประเทศไทย

Richelieu Rock

Richelieu Rock เป็นหนึ่งใน dive site ที่มีชื่อเสียงของทะเลอันดามัน อยู่ในรูทอันดามันเหนือ และเป็นจุดที่นักดำน้ำมักลุ้นหาฉลามวาฬ

บริเวณนี้เป็น pinnacle ที่มีความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตใต้ทะเล และอยู่ในเส้นทางดำน้ำของหมู่เกาะสุรินทร์ ซึ่งการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยระบุว่าบริเวณ Richelieu Rock เป็นหนึ่งในจุดดำน้ำสำคัญของพื้นที่ (การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย)

เมื่อสภาพแวดล้อมเหมาะสมและมีอาหารจำนวนมาก ฉลามวาฬอาจเข้ามาหากินบริเวณนี้

หมู่เกาะง่าม

อีกหนึ่งพื้นที่ที่นักดำน้ำในอ่าวไทยรู้จักกันดีคือ เกาะง่ามน้อย และ เกาะง่ามใหญ่

ฉลามวาฬเป็นหนึ่งในสัตว์ทะเลที่นักดำน้ำมีโอกาสพบในบริเวณชุมพร และพื้นที่ใกล้เคียงอย่างเกาะร้านเป็ด–เกาะร้านไก่ก็มีชื่อเสียงเรื่องการพบฉลามวาฬเช่นกัน (การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย)

สำหรับคนที่อยากตามหาฉลามวาฬในประเทศไทย อ่าวไทยจึงเป็นอีกหนึ่งพื้นที่ที่น่าสนใจนอกเหนือจากทะเลอันดามัน

ถ้าอยากเจอฉลามวาฬ ต้องดำน้ำช่วงไหน?

คำตอบคือ ไม่มีช่วงเวลาใดที่รับประกันว่าจะเจอฉลามวาฬ

ฉลามวาฬมีการเคลื่อนที่ตามแหล่งอาหาร และการพบเห็นจึงเปลี่ยนแปลงไปตามฤดูกาล สภาพน้ำ และระบบนิเวศในแต่ละพื้นที่

งานประเมินของ IUCN ระบุว่าการพบฉลามวาฬในหลายพื้นที่มีความสัมพันธ์กับอุณหภูมิผิวน้ำและบริเวณที่มีผลผลิตทางชีวภาพสูง โดยมักพบมากขึ้นในพื้นที่ที่มีอาหารอุดมสมบูรณ์ (IUCN Red List)

ดังนั้นการไปดำน้ำกับฉลามวาฬจึงควรมองว่าเป็น “การไปลุ้นเจอ” มากกว่า “การไปดูสัตว์ที่จัดแสดงไว้”

และนี่คือเสน่ห์อย่างหนึ่งของการดำน้ำในธรรมชาติ

ถ้าเจอฉลามวาฬใต้น้ำ ควรทำอย่างไร?

เมื่อเจอฉลามวาฬ สิ่งที่ดีที่สุดคือ ใจเย็นและปล่อยให้ฉลามวาฬเป็นฝ่ายกำหนดระยะห่าง

นักดำน้ำควร:

• ไม่สัมผัสตัวฉลามวาฬ
• ไม่ว่ายน้ำไล่ตาม
• ไม่ขวางเส้นทางการว่าย
• ไม่พยายามจับครีบหรือหาง
• ควบคุม buoyancy ให้ดี
• รักษาระยะห่างที่เหมาะสม
• ปฏิบัติตามคำแนะนำของ dive guide และกฎของพื้นที่

สำหรับช่างภาพใต้น้ำ การรักษาระยะยังช่วยให้ได้ภาพที่สวยกว่า เพราะฉลามวาฬสามารถว่ายเข้ามาในเฟรมเองโดยไม่จำเป็นต้องไล่ตาม

สรุป: ฉลามวาฬ สัตว์ยักษ์ที่นักดำน้ำอยากเจอสักครั้ง

ฉลามวาฬ (Rhincodon typus) คือปลาที่ใหญ่ที่สุดในโลก และเป็นหนึ่งในสัตว์ทะเลที่นักดำน้ำทั่วโลกอยากพบ

แม้จะมีขนาดใหญ่ถึงหลายเมตร แต่ฉลามวาฬกินอาหารขนาดเล็กอย่างแพลงก์ตอนและสัตว์น้ำขนาดเล็กผ่านการกรองน้ำ จึงมีพฤติกรรมแตกต่างจากภาพจำของ “ฉลามนักล่า” อย่างมาก

ประเทศไทยเองก็มีพื้นที่ที่นักดำน้ำมีโอกาสพบฉลามวาฬ ทั้งใน ทะเลอันดามันและอ่าวไทย เช่น Richelieu Rock และบริเวณชุมพร

แต่สิ่งที่ทำให้การพบฉลามวาฬพิเศษก็คือ เราไม่มีทางรู้ว่าจะเจอเมื่อไหร่

ทุกครั้งที่ลงดำน้ำจึงเหมือนการออกไปค้นหาสิ่งมีชีวิตในมหาสมุทร และถ้าวันนั้นมีเงาขนาดใหญ่ค่อย ๆ ว่ายเข้ามาในระยะสายตา ก็อาจกลายเป็นหนึ่งใน dive ที่คุณจำได้ไปอีกนาน

อยากออกไปตามหาฉลามวาฬกับ Padum? ติดตามโปรแกรมทริปดำน้ำของ Padum และดูเส้นทางที่มีโอกาสพบสัตว์ทะเลขนาดใหญ่ได้จากโปรแกรมทริปของเรา

เขียนโดยทีมงาน PADUM DIVING